Notariusz

Zgodnie z art. 2 § 1 ustawy notariusz w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, korzystając z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Ustawa obecna nie dała notariuszowi pozycji funkcjonariusza publicznego, tak jak czyniło to rozporządzenie z 1933 roku; nadała mu analogiczną ochronę jedynie przy dokonywaniu czynności notarialnych. Jednakże w art. 115 § 13 pkt 3 nowego kodeksu karnego, notariusz wymieniony jest jako jedna z osób będących funkcjonariuszami publicznymi w rozumieniu tego kodeksu. Kodeks karny w art. 222-224 i 226 przewiduje kary za: czynną napaść na funkcjonariusza, użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia go do przedsięwzięcia lub zaniechania prawnej czynności służbowej, znieważanie podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych.

Skutkiem nadania zawodowi notariusza charakteru na wpół urzędowego jest nadanie czynnościom (dokumentom) notarialnym charakteru dokumentów publicznych (urzędowych), ze wszystkimi skutkami określonymi w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie więc z art. 244 § 1 kodeksu postępowania cywilnego dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania, stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone.

Działalność notariuszy polega na zapewnieniu bezpieczeństwa i prawidłowości kształtowania stosunków prawnych w wielu obszarach życia gospodarczego i społecznego, przez dokonywanie czynności notarialnych, przy zachowaniu należytej staranności oraz przy uwzględnieniu woli i interesów stron tych czynności. Mechanizmem zapewniającym prawidłowość czynności notarialnych i realizację przemyślanej woli stron, a co za tym idzie zabezpieczenie ich interesów, jest biurokratyzm w działalności notariuszy9, rozumiany przeze mnie jako wypracowanie pewnych schematów w przygotowaniu czynności notarialnych (np. zgromadzenie wszelkich niezbędnych dokumentów, prawidłowe ustalenie reprezentacji osób prawnych, ustalenie stanu prawnego księgi wieczystej).

Notariusze wykonując wolny zawód prawniczy i będąc jednocześnie osobami zaufania publicznego, pieczętują swoje dokumenty okrągłą pieczęcią z orłem, stanowią wyjątkową i trudną do jednoznacznego sklasyfikowania grupę zawodową, stojącą na pograniczu działalności urzędowej i zarobkowej. Wynikają z tego liczne wątpliwości i różnice interpretacyjne na wielu płaszczyznach ich życia zawodowego. Bez wątpienia nie można traktować notariusza jako osobę prowadzącą klasyczną działalność usługową, a więc gospodarczą, mimo iż pod wieloma względami odpowiada ona definicji z ustawy o działalności gospodarczej – jest prowadzona na własny rachunek notariusza i w celu zarobkowym. Działalność ta podlega opodatkowaniu, na zasadach ogólnych, podatkiem dochodowym od osób fizycznych i podatkiem od towarów i usług (VAT). Jednakże charakter tej działalności, polegającej na dokonywaniu czynności i sporządzaniu dokumentów mających charakter urzędowy, powoduje konieczność odmiennego traktowania notariuszy, co znalazło odzwierciedlenie np. w orzecznictwie sądowym10.

Pewną specyfiką zawodu notariusza (jak również innych wolnych zawodów) jest zakaz reklamy w jakiejkolwiek formie. Nie wynika on z żadnego przepisu prawa o notariacie, lecz z ogólnych zasad dotyczących wolnych zawodów, sprecyzowanych uchwałami organów samorządu notarialnego. Zakaz ten jest powszechnie uznany i w zasadzie przestrzegany, choć w konkretnych przypadkach mogą powstać wątpliwości, czy nie przekroczono granicy między reklamą a dopuszczalną informacją, umieszczaną np. na budynku kancelarii, w książkach telefonicznych lub w informatorach o przedsiębiorcach.

Ponadto należy zwrócić uwagę, że notariusze zatrudniający asesorów, aplikantów lub pracowników administracyjnych są pracodawcami w rozumieniu przepisów prawa pracy, jakkolwiek wyżej cytowane orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie wskazuje, że również na tym polu sytuacja notariusza ukształtowana jest nieco odmiennie.