Samorząd

Instytucja samorządu zawodowego w polskim prawie występuje stosunkowo rzadko i dotyczy wybranych grup zawodowych. Tytułem przykładu wskazać można samorząd adwokatów, radców prawnych, maklerów giełdowych, doradców podatkowych, biegłych rewidentów czy lekarzy. Organizację i uprawnienia samorządów zawodowych regulują ustawy dotyczące poszczególnych zawodów.

Samorządu notarialnego dotyczą przepisy art. 26-41 prawa o notariacie. Przynależność notariuszy do samorządu jest obligatoryjna. Samorząd notarialny jest dwustopniowy – składa się z izb notarialnych i Krajowej Rady Notarialnej; uregulowanie to odbiega od jednostopniowej organizacji przedwojennego samorządu notarialnego. Ustawa nadaje powyższym jednostkom organizacyjnym samorządu osobowość prawną.

Izbę notarialną stanowią wszyscy notariusze prowadzący kancelarię w okręgu sądu apelacyjnego. Siedzibą izby jest siedziba sądu apelacyjnego. Obecnie funkcjonuje dziesięć izb notarialnych, z siedzibami w: Warszawie, Białymstoku, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie i Wrocławiu.
Organami izby notarialnej są:
1) walne zgromadzenie notariuszy izby,
2) rada izby.

Walne zgromadzenie notariuszy stanowi najwyższą władzę izby, w jego obradach uczestniczą wszyscy notariusze mający siedziby kancelarii na obszarze właściwości izby. Obecność notariuszy na zgromadzeniach jest obowiązkowa, ewentualna nieobecność wynikać musi z ważnych przyczyn (np. choroba, bardzo istotne względy rodzinne). Walne zgromadzenia notariuszy mogą być zwyczajne (raz w roku, zwoływane w pierwszym jego kwartale przez radę izby) lub nadzwyczajne (zwoływane w razie potrzeby z inicjatywy Ministra Sprawiedliwości, na podstawie uchwały rady izby lub na wniosek co najmniej 1/5 ogólnej liczby notariuszy danej izby). Jak już nadmieniono w rozdziale 5 w zgromadzeniach mogą uczestniczyć aplikanci i asesorzy notarialni, jednakże bez prawa składania wniosków i brania udziału w głosowaniu, a ponadto przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości i prezesa sądu apelacyjnego w ramach nadzoru nad notariatem. Kompetencje walnego zgromadzenia określa art. 30 prawa o notariacie, jednakże przepis ten nie stanowi katalogu zamkniętego. Można je podzielić na uprawnienia stanowiące, w tym wyborcze, oraz kontrolno-opiniujące.

Rozstrzygnięcia walnego zgromadzenia zapadają w formie uchwał, podjętych zwykłą większością głosów, w obecności co najmniej połowy członków izby. Uchwały mogą być podejmowane w głosowaniu jawnym bądź tajnym, przy czym wyborów, z wyjątkiem wyboru przewodniczącego zgromadzenia, dokonuje się zawsze w głosowaniu tajnym.

Rada izby jest organem o charakterze wykonawczym i zarządzającym. Składa się z prezesa, wiceprezesa i członków wybieranych przez walne zgromadzenie na okres trzech lat. Liczebność rady uzależniona jest od liczby notariuszy danej izby; szczegółowe uregulowania w tym zakresie zawiera art. 32 ustawy. Rada podejmuje decyzje w formie uchwał zwykłą większością głosów przy obecności co najmniej połowy jej członków, przy czym w razie równej liczby głosów decyduje głos prezesa rady. Radę izby reprezentuje prezes, jednakże do składania oświadczeń woli w sprawach majątkowych wymagane jest współdziałanie prezesa lub wiceprezesa oraz jednego członka rady. Kompetencje rady izby określa art. 35 ustawy.

Krajowa Rada Notarialna (KRN) jest reprezentantem notariatu polskiego zarówno w stosunkach wewnętrznych, jak i zagranicznych. Występuje w imieniu notariatu wobec organów władzy i administracji państwowej, opiniuje projekty aktów prawnych dotyczących notariatu oraz przedstawia propozycje zmian tych przepisów. Krajowa Rada Notarialna ustala zasady etyki zawodowej notariuszy i czuwa nad ich przestrzeganiem. Pod jej egidą opracowano kodeks etyki zawodowej notariuszy, który został uchwalony w 1997 roku. W stosunkach zagranicznych na pierwszy plan wysuwa się współpraca z notariatami innych państw, w tym w ramach Międzynarodowej Unii Notariatu Łacińskiego – zob. rozdział 8 podrozdział 1.

Krajowa Rada Notarialna składa się z notariuszy wybranych przez walne zgromadzenia izb notarialnych na okres trzech lat; każda izba ma prawo wyboru jednego członka Rady. Członkowie wybierają prezesa Rady spośród swego grona w głosowaniu tajnym. Siedzibą Rady jest Warszawa. Kompetencje KRN określa art. 40 prawa o notariacie.

KRN jest podmiotem uprawnionym do zwołania kongresu notariuszy w celu zasięgnięcia opinii w szczególnie istotnych sprawach notariatu. Dotychczas odbył się jeden taki kongres.